تقابل دو حركت و راه میانه/دکتر محمد کیانوش راد

تقابل دو حركت و راه میانه/دکتر محمد کیانوش راد

نقطه پایان تقابل دموکراسی خواهی و قانون گرایی، با اقتدارگرایی و اندک سالاری در ایران چه زمانی خواهد بود؟

نقشه ی راه تثبیت دموکراسی در جامعه ایران از کدام مسیر خواهد بود ؟

نقش، کارکرد و اهداف نیروهای اصلاح طلب، در مسیر دموکراسی در ایران کدام است؟

مرحوم بازرگان در کتاب  انقلاب ایران در دو حرکت  از حرکت اول به منزله حرکتی رو به وحدت در انقلاب و از حرکت دوم به عنوان فرار از وحدت یاد می کند. به بیانی دیگر شعار همه با هم به شعار  همه با من  تبدیل گشت. همکاری و ائتلاف در حرکت اول، به تفرق و تشتت و تخالف و تخاصم در حرکت دوم تبدیل شد.

 

از مشروطه تا کنون مضمون اصلی پویایی ها و تحولات ِ اجتماعی در ایران، پیرامون استقرار نظام قانونی ِ مبتنی بر خواست ِ مردم و تکاپوی روشنفکران و طبقه متوسط شهری، پروژه دموکراسی سازی بوده است. نه طبقات فرودست اقتصادی شهری (به دلیل اولویت‌های اصلی تر زندگی) و نه روستاییان (به دلایل بیشتر سنتی) و نه طبقات اشراف و مرفه (به دلیل اولویت سودخواهی اقتصادی)، موتور محرکه دموکراسی ساز نبوده اند. توجه به واقعیت فوق و محاسبه‌ی درست و واقع بینانه از نیروهای اجتماعی موثر، در فرایند توسعه دموکراسی در ایران، نقشه راه و انتظار از تحقق دموکراسی را در بازه زمانی ً منطقی روشن می سازد.

 

دموکراسی در ایران با توجه به وزن سیاسی – اجتماعی کم ِ بی طرفان، (طبقات فرودست اقتصادی شهری، روستائیان، طبقات مرفه) برای پی گیری دموکراسی، با کنش و تقابل دو گروه هوادارن و مخالفان دموکراسی باید مورد ارزیابی قرار گیرد.

 

بنابه علل مذکور و دلایلی چون بافت سنتی و مذهبی جامعه ایران و فاصله طبقاتی و فقر مضمون و بیکاری و همچنین وجود دوره‌های نظم و بی نظمی، آرامش و آشوب، زمینه ها و پیرنگ ِ اجتماعی پوپولیسم در جامعه ایران را تقویت و به صورت ِ اهرمی قوی برای سرکوب جریان دموکراسی خواهی درآورده و اقتدارگرایی نظامی و یا شبه نظامی را در پی داشته است و یا خواهد داشت.

 

خصلت فراطبقه ای بودن حکومت و دولت رانتیر نفتی در ایران ، و بی نیازی واستقلال حکومت از مردم، به تقویت نظام اقتدارگرا افزوده است. بقای این دسته از دولت‌ها امری ناممکن نیست. پیتر اوانز در کتاب توسعه و چپاول و با تاکید بر مورد کشور زئیر و در توصیف وضعیت این دولت ها و تسلط بر قدرت های زیرساختی و امکان ماندگاری این دولت ها می نویسد : این دولت بدون نیاز به مذاکرات نهادینه با گروههای جامعه مدنی می توانند هر اقدامی را دلش بخواهد انجام دهد و دارای میزان چشمگیری قدرت زیرساختی است، یعنی می تواند در جامعه نفوذ کند و تصمیماتش را پیاده کند. این دولت دست کم ثابت کرده است که می تواند منابع را استخراج و تصرف کند.

 

با اشاره به نظریه کاتوزیان در باب، چرخه استبداد- آشوب – هرج و مرج – استبداد ، در جامعه کوتاه مدت ایران، نقشه راه دستیابی به جامعه بلند مدت  چیست؟ اگر بخواهیم دچار این چرخه بسته در جامعه ای کوتاه مدت نشویم چه باید کرد؟

 

روبرت پاتنام در کتاب دموکراسی و سنت های مدنی، رابطه ای وثیق و معنا دار و وابسته، میان وجود سنت های مدنی و کارآمدی دموکراسی (با تکیه بر مطالعه شمال و جنوب ایتالیا) یافته است.

 

وجود فرهنگ مشارکت جمعی و ظهور و قوامِ انجمن های داوطلبانه و متنوع مردمی، آنگونه که توکویل در مورد امریکا توضیح می دهد ، مهم ترین عامل موفقیت دموکراسی در امریکا بوده است.

 

ضعف جامعه مدنی و نهادهاو انجمن های داوطلبانه در ایران، در کنار سایر مسایل پیش گفته، ضرورت انتخاب مسیرهای تغییرات آرام و تدریجی را پیش پا می نهد. به تعبیر نورث، علت ماندگاری نظام های اندک سالار را در امنیت باید جستجو کرد. پاداش حفظ امنیت ، تملک انحصاری قدرت سیاسی و ثروت است.

 

با وام گیری از اصطلاح لنین اما بصورت معکوس باید گفت، با تبعیت از سیاست یک گام به پس و دو گام به پیش، و با پذیرش سیاست میانه روانه، ضمن تثبیت دست آوردهای واقع بینانه، راه را برای تغییر و پذیرش در اصول گرایان هم گشوده گردد. میانه روی و اعتدال، امکان فهم و حضور دیگری را هموار می سازد. سیاست میانه روی اصلاح طلبانه و ملی، راهی برای دادنِ فرصت، به منظورِ نزدیکی، فهمیدن و پذیرفتن خواسته های جریان های سیاسی رقیب است.

 

راه اعتدالی، سیاست های تقابلی را از تضادهای آشتی ناپذیر به سیاست هایی با خصلت های آشتی پذیر و تعاملی تبدیل می کند. به تعبیری که لطف الله میثمی می گوید: انتظارات محدود ،مقاومت نامحدود. انتظارات محدود و دوری از تمامیت خواهی آرمانی سرعت تغییرات را کم، اما احتمالا راه رسیدن به آرمان ها را مطمن تر می سازد.

 

امروز اصلاح طلبان در وضعیت دوگانه ای قراردارند. مردم به دنبال مطالبات بیشتر و نتایج حاصل از رای خویش‌اند، اما افزایش انتظارات، در یک نظام آسیب پذیر و با ظرفیت های محدود، می تواند با توجه به محدودیت ِ قابلیت ِ دولت در پاسخگویی به نیازها، به عبور از دولت اعتدال و ظهور اعتراضات و آشوب های اجتماعی منجر شود. چیزی که اندک سالاران ضد دموکراسی، خواهان تقویت و بسط آن هستند. در این وضعیت، نظریه پاداش نظامیان به بهانه ی حفظ امنیت، توجیه پذیر خواهد گشت. از سوی دیگر، محدود کردن انتظارات مردم نیز، می تواند به عبور مردم از اصلاح طلبان ختم شود.

 

 عبور از روحانی محصول افزایش انتظارات مردم ، آنهم در زمینه ای از محرومیت ها و نابرابری های اجتماعی واقعی است و عبور مردم از اصلاح طلبان محصول محدود سازی انتظارات مردم است. راه دشوار اصلاح طلبان، حرکت در این وضعیت دوگانه است.

 

سخت است اما راهی جز این نیست. در دل دوست بهر حلیه رهی باید جست باید تضاد و تقابل با اصول گرایان و مخالفان دموکراسی را در مسیر تعامل سازنده هدایت نمود. باید راه اعتدالی و میانِ نزاع و هرج و مرج با انسجام و همبستگی اجتماعی را جست. باید بپذیریم تا تثبیت دموکراسی با کارکرد قابل قبول هنوز راهی طولانی در پیش داریم . حفظ نهادهای دموکراتیک موجود در ایران، از جمله انتخابات و صندوق رای، با همه کاستی های که اکنون شاهد آن هستیم، از حذف و فقدان این نهادها، مهمتر می نماید.

 

در وضعیت تثبیت دموکراسی، فرصت برای چانه زنی های متنوعی وجود خواهد داشت، اما امروز و در وضعیت گذار، چانه زنی بر سر بودن یا نبودن دموکراسی است و مساله اصلی این است. اصلاح طلبی در ایران، خصلتی طبقاتی ندارد و همه طبقات و اقشار اجتماعی را – بیش و کم – در بر گرفته است و اصول گرایان را هم تحت تاثیر قرارداده است.

 

تصور جامعه ی بدون وجود تضاد وتقابل های اجتماعی ، تصوری ایده آلیستی است. تضاد و تقابل جزیی از ذات لایتغیر ِ جوامع و جزیی از فرایند رشد و توسعه است. تاکید برجامعه محور گشتن جریان اصلاحات و ساخت جامعه مدنی و تداوم ِ گفتگوهای سازنده و انتقادی با مخالفان دموکراسی، راه نزاع و حذف دیگری را مسدود ، و مانع نزاع و رویارویی های داخلی و مانع ِ حذف مردم سالاری خواهد شد. اصول گرایان هم بزودی خواهند پذیرفت که حکومت امری زمینی و از آن ِ مردم و بدست مردم و برای مردم است.

 

علت ناکامی و نابختیاری اکثر انقلاب ها ی رهایی بخش در کشورهای جهان سوم و بازگشت موج ضد دموکراسی خواهی است که در این چارچوب قابل تحلیل است.

 

در کشورهای جهان سوم ، نظامیان اولین گروه داوطلب ، برای پذیرش نقش رسمی وآشکار و یا پشت پرده ی پروژه ی بازگشت از دموکراسی اند. انگیزه لازم میان نظامیان برای ورود و در دست گرفتن امور کشور وجود دارد. این سناریویی است که بالقوه وجود دارد و علائم آن نیز آشکار است.

 

تداوم اعتدال و واقع بینی سیاسی ، کارآمد کردن دولت ، تاکید بر جهت گیری های عدالت محورانه در جریان اصلاحات و کاهش نابرابری های اجتماعی ، خشک کردن زمینه های پوپولیسم با ارتقای آگاهی های ملی و تلاش برای رفع محرومیت ها اقتصادی و دستیابی به سطح قابل قبولی از رفاه اجتماعی زمینه های تثبیت دموکراسی  در ایران خواهد بود.

 

تقابل منافع ایدئولوژیک و یا اقتصادی جریانات سیاسی را باید به تعامل وبازی خردمندانه میان ِدو جریان اصلی در کشور تبدیل گردد. حرکت تقابلی لزوما به معنای بود یکی، و نبود دیگری نیست.

 

اکنون، راه میانه و اعتدالی ِ اصلاح طلبان، راه گذار آرام و مسالمت جویانه والبته کم هزینه و قابل بقاء در پهنه و ساحت سیاسی ایران است.

 

 

منبع: مجله  چشم انداز ایران